# Gids Proportionaliteit: verplicht, en wat staat erin?

> De Gids Proportionaliteit is een verplicht richtsnoer: pas toe of leg uit. Wat staat erin, geldt hij onder de drempel en wat kun je als inschrijver ermee?

Author: Thomas de Hertog · Published: 2026-11-01

## In het kort

De Gids Proportionaliteit is het richtsnoer dat bepaalt hoe een aanbestedende dienst proportionele eisen stelt aan ondernemers en inschrijvingen: van uitsluitingsgronden en geschiktheidseisen tot termijnen, inschrijfkosten en contractvoorwaarden. Ja, hij is verplicht: de dienst moet de voorschriften uit de Gids toepassen of een afwijking motiveren in de aanbestedingsstukken. In de praktijk heet dat "pas toe of leg uit". De geldende versie is de derde herziening van 1 januari 2022.

**Gecontroleerd op 1 november 2026** op de geldende tekst van de [Aanbestedingswet 2012](https://wetten.overheid.nl/BWBR0032203/) (artikelen 1.10, 1.13 en 1.16), het [Aanbestedingsbesluit](https://wetten.overheid.nl/BWBR0032919/) (artikel 10), de [Gids Proportionaliteit, 3e herziening](https://www.pianoo.nl/sites/default/files/media/documents/2021-10/gids_proportionaliteit_3e_herziening-januari2022.pdf) (Staatscourant 2021, nr. 41481) en de PIANOo-pagina's over de [Gids Proportionaliteit](https://www.pianoo.nl/nl/regelgeving/aanbestedingswet/gids-proportionaliteit) en de [Adviescommissie](https://www.pianoo.nl/nl/regelgeving/gids-proportionaliteit/adviescommissie-gids-proportionaliteit).

## Wat is de Gids Proportionaliteit?

De Aanbestedingswet 2012 verlangt dat een aanbestedende dienst alleen eisen stelt die in redelijke verhouding staan tot het voorwerp van de opdracht. De Gids werkt dat uit in concrete voorschriften. Het Aanbestedingsbesluit (artikel 10) wijst hem aan als richtsnoer, en PIANOo beschrijft hem als een algemene maatregel van bestuur met bindende voorschriften voor alle fasen van het aanbestedingsproces.

De Gids bestaat sinds 2013. Volgens de toelichtingen in de Gids zelf volgden een eerste herziening op 22 april 2016 (Europese richtlijnen), een tweede in januari 2020 (inschrijfkosten) en de derde op 1 januari 2022, waarin hoofdstuk 4 over rechtsverwerking is aangepast. Hoofdstuk 3 en 4 bevatten de voorschriften. Wie ze telt, komt op ruim twintig genummerde voorschriften, zoals 3.5 B voor geschiktheidseisen of 3.8 A voor inschrijfkosten.

## Is de Gids verplicht voor aanbestedende diensten?

Ja. De wet kent drie bepalingen met dezelfde opbouw, afhankelijk van het soort aanbesteding:

| Soort aanbesteding               | Artikel Aanbestedingswet 2012 |
| -------------------------------- | ----------------------------- |
| Europese aanbesteding            | 1.10                          |
| Nationale aanbesteding           | 1.13                          |
| Meervoudig onderhandse procedure | 1.16                          |

In elk van die artikelen staat in lid 1 dat de dienst alleen eisen, voorwaarden en criteria stelt die in redelijke verhouding staan tot het voorwerp van de opdracht. Lid 3 voorziet in een richtsnoer bij algemene maatregel van bestuur. Lid 4 bepaalt dat de dienst de voorschriften uit dat richtsnoer toepast of een afwijking motiveert in de aanbestedingsstukken. Artikel 10 van het Aanbestedingsbesluit wijst de Gids aan en zegt dat hij geldt voor alle aanbestedende diensten en speciale-sectorbedrijven. PIANOo noemt hem daarom een verplicht richtsnoer voor Europese, nationale en meervoudig onderhandse procedures, ook voor speciale-sectorbedrijven.

## Wat betekent "pas toe of leg uit" in de praktijk?

Het is geen vrijblijvend advies en ook geen verbod op afwijken. De dienst heeft drie routes, en alleen de derde is een afwijking:

1. Hij past het voorschrift toe en zegt er niets bijzonders over.
2. Hij past het toe en verwijst ernaar in de aanbestedingsstukken.
3. Hij wijkt af en legt in de aanbestedingsstukken uit waarom en in hoeverre.

PIANOo schrijft dat de dienst bij afwijking moet motiveren waarom en hoe ver hij afwijkt. Voor jou als inschrijver is dat een toets: staat er een eis in de stukken die lijnrecht tegenover een voorschrift staat, zoek dan de motivering. Ontbreekt die, dan is dat een goede reden voor een vraag in de Nota van Inlichtingen.

## Wat staat er in de Gids?

Een selectie van voorschriften die inschrijvers het vaakst tegenkomen:

| Onderwerp             | Voorschrift | Kern                                                                                                                                                         |
| --------------------- | ----------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ |
| Uitsluitingsgronden   | 3.5 A       | Alleen de facultatieve gronden die voor deze opdracht relevant zijn; "ernstige beroepsfout" en eerdere prestaties terughoudend toepassen                     |
| Geschiktheidseisen    | 3.5 B       | Alleen eisen die samenhangen met daadwerkelijke risico's; het zijn minimumeisen, beter scoren is geen maatstaf                                               |
| Meervoudig onderhands | 3.5 C       | Alleen geschiktheidseisen als de geschiktheid van de uitgenodigde ondernemers nog niet bekend is                                                             |
| Zekerheidsstelling    | 3.5 D       | Hooguit 5% van de opdrachtwaarde, en geen dubbele zekerheden                                                                                                 |
| Accountantsverklaring | 3.5 E       | Niet eerder dan na de mededeling van de gunningsbeslissing; wie niet jaarrekeningplichtig is, kan volstaan met een beoordelings- of samenstellingsverklaring |
| Referenties           | 3.5 F en G  | Eisen aan kerncompetenties; hooguit één referentie per kerncompetentie; referentieprojecten van niet meer dan 60% van de raming                              |
| Combinaties           | 3.5 H       | Geen hogere eisen dan aan een enkele inschrijver                                                                                                             |
| Procedurekeuze        | 3.4 A       | Per opdracht bekijken welke procedure geschikt en proportioneel is                                                                                           |
| Termijnen             | 3.6         | Een langere termijn dan het wettelijke minimum overwegen                                                                                                     |
| Inschrijfkosten       | 3.8 A en B  | Vergoeding bij hoge kosten; niet op voorhand elke vergoeding uitsluiten bij een late intrekking                                                              |

Voor omzeteisen geeft de Gids een glijdende schaal. De omzeteis kan over 0 (geen), 1, 2 of 3 jaar gaan, en de hoogte volgt de complexiteit: bijvoorbeeld 50%, 100% of 150% van de raming, bij zeer complexe en risicovolle projecten met een deugdelijke motivering tot 300%. Boven 300% is niet alleen disproportioneel maar ook wettelijk niet toegestaan; dat is de grens van driemaal de geraamde waarde in artikel 2.90 lid 5. Over de eisen zelf lees je meer in [geschiktheidseisen in een aanbesteding](https://www.tenderrender.com/nl/blog/geschiktheidseisen-aanbesteding). Over selectiecriteria zegt de Gids dat ze in elk geval niet de vorm van een knock-outcriterium mogen hebben.

Over het samenvoegen of splitsen van opdrachten staat de regel in de wet (artikel 1.5) en in paragraaf 3.3 van de Gids; zie [percelen, clusterverbod en splitsingsverbod](https://www.tenderrender.com/nl/blog/percelen-clusterverbod-splitsingsverbod).

## Is de Gids in 2026 veranderd?

Niet in de tekst. Op 1 november 2026 staat de derde herziening van 1 januari 2022 op PIANOo als geldende versie. Wel meldt PIANOo in februari 2026 dat de Gids dit jaar voor het eerst wordt geëvalueerd door het ministerie van Economische Zaken, waarbij de Adviescommissie Gids Proportionaliteit meedenkt. De voorzitter van die commissie zegt in dezelfde PIANOo-publicatie (februari 2026) dat de bedragen uit het "balkjesschema" in de Gids soms als harde grensbedragen worden gehanteerd, terwijl ze één van de factoren zijn bij de keuze van een procedure. Controleer bij elke aanbesteding de versie waarnaar de stukken verwijzen en kijk voor wijzigingen op de PIANOo-pagina.

## Wat kun je als inschrijver met de Gids?

1. **Lees de eisen naast de voorschriften.** Zet de omzeteis, het aantal referenties en de zekerheidsstelling naast de tabel hierboven.
2. **Zoek de motivering.** Wijkt de dienst af, dan hoort er een uitleg in de aanbestedingsstukken te staan.
3. **Vraag door, en doe het op tijd.** Een onduidelijkheid of bezwaar hoort in de vragenronde. De Gids gaat er niet van uit dat niet vragen automatisch tot verlies van rechten leidt, maar verwacht wel dat inschrijvers tijdig melden wat ze zien.
4. **Verwijs naar het voorschrift.** "Voorschrift 3.5 G vraagt maximaal één referentie per kerncompetentie; kunt u toelichten waarom hier drie worden gevraagd?" is een sterkere vraag dan "kan dit minder?"

Bij stap 1 en 3 helpt TenderRender: het leest alle aanbestedingsstukken, markeert knock-outeisen met een paginaverwijzing en stelt vragen voor de Nota van Inlichtingen voor, met de reden en de vindplaats in de stukken. Zie [vragen voor de Nota van Inlichtingen](https://www.tenderrender.com/nl/features/nota-van-inlichtingen-vragen).

## Veelgestelde vragen

### Is de Gids Proportionaliteit een wet?

Hij is geen wetsartikel, maar wel bindend. De Aanbestedingswet 2012 verplicht diensten het richtsnoer toe te passen of af te wijken met motivering. Het Aanbestedingsbesluit wijst de Gids aan.

### Geldt de Gids ook onder de Europese drempel?

Ja. PIANOo noemt hem een verplicht richtsnoer voor Europese, nationale en meervoudig onderhandse procedures. De drempels staan in [drempelbedragen aanbesteding 2026](https://www.tenderrender.com/nl/blog/drempelbedragen-aanbesteding-2026).

### Wat als de aanbestedende dienst afwijkt zonder uitleg?

Dan ontbreekt de motivering die de wet voorschrijft. Stel een vraag in de vragenronde en verwijs naar het voorschrift. Overweeg je juridische stappen, vraag dan advies van een aanbestedingsjurist.

### Hoe vaak wordt de Gids herzien?

Onregelmatig: 2013, 2016, 2020 en 2022. In 2026 volgt volgens PIANOo een eerste evaluatie.

### Waar vind ik de officiële tekst?

Op PIANOo staat de Gids als pdf. De wettelijke verwijzing is artikel 10 van het Aanbestedingsbesluit op wetten.overheid.nl.

## Lees ook

- [Geschiktheidseisen in een aanbesteding](https://www.tenderrender.com/nl/blog/geschiktheidseisen-aanbesteding)
- [Percelen, clusterverbod en splitsingsverbod](https://www.tenderrender.com/nl/blog/percelen-clusterverbod-splitsingsverbod)
- [Selectiecriteria en gunningscriteria: het verschil](https://www.tenderrender.com/nl/blog/selectiecriteria-vs-gunningscriteria)
- [Drempelbedragen aanbesteding 2026](https://www.tenderrender.com/nl/blog/drempelbedragen-aanbesteding-2026)
- [Aanbestedingsbegrippen van A tot Z](https://www.tenderrender.com/nl/blog/aanbestedingsbegrippen-a-z)

---

Source: https://www.tenderrender.com/nl/blog/gids-proportionaliteit
